Laikleşme Sürecinde Camiler Geç Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e

0
126

Camiler sadece ibadethane değildir.

Hz. Peygamber’in inşasında bizzat yer aldığı ve Medine toplumunun gündelik hayatında fonksiyonel olarak kullanılan Mescid-i Nebevî’den günümüze İslam topraklarının en büyük nişanesi olan bu yapılar, AYASOFYA (Hagia Sophia)‘nın müzeden camiye çevrilmesi kararıyla yeni tartışmaların odak noktası haline geldi.

Peki cami/mescid nedir? Müslümanlar için neyi ifade eder?

İletişim Yayınları tarafından “Sultan II. Abdülhamid’in Yıldız Camisi’ndeki Cuma selamlığı“nı gösteren bir kapakla 368 sayfa olarak okuyucuların beğenisine sunulan ve Deniz Parlak tarafından kaleme alınan “Laikleşme Sürecinde Camiler Geç Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e” adlı eser vakıaya farklı bir cepheden bakıyor.

Sizlere kısaca tanıtmaya çalıştığım bu eserde yazar Osmanlı devletinin son dönemlerinden erken Cumhuriyet’e camilerin hem toplum hem de iktidar nezdinde oynadığı rolü inceliyor ve camileri laikleşme paradigmasına oturtarak Türkiye laikliğini anlamaya odaklandığını ifade ediyor. Parlak, kitabı kaleme alma ilhamını ise, bir asrı tamamlayacak Cumhuriyet Türkiye’sinde camilerin hiçbir tarihsel kesitte gündemden düşmeden; uleması/devlet görevlisi, vaazları/hutbeleri, Kur’an eğitimi/medreseleri, sayısı/ cemaatin artışı, kapatılması/kullanımı, irticai faaliyetleri/inanç merkezi olmaları çerçevesi içinde tartışıldığı tüm parametrelerin etrafında laikliğin karşısında konumlandırılmalarına karşı laikliğin analizinde yalnızca sembolik bir yer kaplamalarına bağlıyor.

Kitabın tanıtımda yer alan aşağıdaki ifadeler sanırım Ayasofya’nın camiye dönüştürüldüğü şu günlerde bambaşka tartışmaların da yaşanabileceği sinyalini vermektedir:

[…] Camiler, sanıldığının aksine salt formatlanan mabetler değildir. Din ve devletin yan yana yürüyerek yeni rejim inşa ettikleri anda kurucu bir rol üstlenerek, kimi zaman halkın yanı başında yer alan din görevlileri ve onların vaazları ve hutbeleri aracılığıyla, kimi zaman dinî alanı düzenleyen bir reforma gösterilen İslâmcı muhalefetin ‘korkulan’ yeri olmakla, kimi zaman verdiği dinî eğitimin hem kurumsal ayrışma hem de farklılaşmaya engel/destek olmasıyla ve nihayetinde gündelik hayatı beş vakit ele geçiren doğalarıyla laikleşme sürecinin aktörlerindendir. […]

Kitabın içindekiler kısmı ise şu şekildedir:

TEŞEKKÜR……………………………………………………………………………………………….11
SUNUŞ……………………………………………………………………………………………………13
GİRİŞ…………………………………………………………………………………………………….15
Tersten bir okuma: Camiler ekseninde Türkiye laikliği ………………………………..16
Laiklik İçinde camiler…………………………………………………………..19
Çalışmanın haritası……………………………………………………………………….22
Kaynaklar hakkında………………………………………………………………………25
BİRİNCİ BÖLÜM
TÜRKİYE LAİKLİĞİNİ ANLAMAK………………………………………………………..27
Laikleşmenin parametreleri …………………………………………………………………..28
Kilise-devlet ayrışmasının ve tarafsızlığın olanağı üzerine……………………….42
İslâmi toplumların laikleşmesi: Cami engel mi, fırsat mı?…………………………50
Türkiye laikliğini konumlandırmak………………………………………………………57
İKİNCİ BÖLÜM
GEÇ OSMANLI DÖNEMİNDEN CUMHURİYET’E CAMİLER…………..65
Bir devlet meselesi olarak camiler……………………………………………………69
Hanedanın egemenliğinden devletin dönüşümüne camiler………………………71
Emperyal vitrinin kırılması: Selatin camiler ve Cuma selamlığı…………….71
Vaazların içeriği ve mahalli dilde hutbe tartışmaları…………………………………82
Devletle özdeşlikten muhalefete: Ulema……………………………………………..89
Cami külliyelerinden laik okullara medreseler………………………………………99

Vakıfların çözülmesiyle camilerde ortaya çıkan kaynak sorunu………….105
Gündelik hayatın değişen dinamiğinde camiler………………………………………115
Osmanlı mahallesinin merkezi………………………………………………….115
Laikleşme yolunda Ramazanlar…………………………………………………………………124
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
YENİ REJİMİN GÖLGESİNDE CAMİLER (1923-1930)………………………..131
Merkezileşme sürecinde camiler……………………………………………………133
Adım adım laik devlete doğru: Düzenleme ve kurumsal ayrışma arasında camiler………………….133
Hilafetin ilgası…………………………………………………………………….139
Şer’iyye ve Evkaf Vekâleti’nden Diyanet İşleri Reisliği’ne………………………146
Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bir devrin sonu………………………………………..156
Medreselerin kapatılışı…………………………………………………………………160
İmam-hatip mektepleri ……………………………………………………………164
Kur’an kursları………………………………………………………………………..168
İlahiyat fakültesi………………………………………………………………….171
Cami görevlilerinin idaresi…………………………………………………..176
Türkçenin mecburiyeti………………………………………………………………..188
Latin alfabesinden Türk alfabesi yaratmak……………………………..189
Türkçe hutbe …………………………………………………………………….195
Türkçe ezan ve namaz…………………………………………………………….199
Kur’an’ın Türkçeleştirilmesi…………………………………………………203
Yeni devletin iktisadi bunalımında
camilerin kaynak sorunu……………………………………………………………207
Camilerin tasnifi……………………………………………………………………….208
Camilerin tamir veya tasfiyesi……………………………………………………..213
Gündelik hayatı düzenleyen laiklik uygulamaları
ve camiler…………………………………………………………………………………..220
Şapka Kanunu ………………………………………………………………………226
Ramazan ve Kurban Bayramları……………………………………………….231
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
RADİKAL LAİKLİĞİN İZİNDE CAMİLER (1931-1946)………………………..247
Laikliğin kurumsallaşması ve camiler…………………………………………..249
Laikliğin kurumsallaşma seyri………………………………………………………249
Diyanet İşleri Başkanlığı’ndan
Evkaf Umum Müdürlüğü’ne camilerin devri ……………………………………….255
Laikleşme sürecinin cami görevlilerine yansıması …………………………………261

“Türk’ün milli dini”nin kabulü…………………………………………………….269
Türkçe ezan uygulamaları ve gösterilen tepkiler……………………………..269
Bursa olayı…………………………………………………………………………..280
Taşradaki muhalefet……………………………………………………………..287
Dinî neşriyat ve öğretim ………………………………………………………………….293
Dinî eğitime yeni müdahaleler……………………………………………………294
Dinî neşriyatın camilere sokulması……………………………………………….299
Camilerin mekânsal düzenlemeleri ve kaynak sorunu………………………………302
Camilerin tasnif, tasfiye ve onarımları …………………………………….304
Anıtsal camilerin onarımı ya da müzeye çevrilmesi………………………………………..317
Çeşitli sebeplerle camilerin
farklı kurumlarca kullanımı………………………………………………….324
Gündelik hayatı şekillendiren reformlarla toplumsal alanda camiler…………………..329
SONUÇ …………………………………………………………337
KAYNAKÇA…………………………………………………………………….345

 Kitaptan bir bölüm okumak için tıklayın.

Dr. İlyas UÇAR

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here